تعلیق اخـلاق در جامعه ما تعلیق اخـلاق در جامعه ما
ما در اخلاق چقدر ثبات داریم؟ آیا می توانیم نحوه اخلاقی بودن خود را تبیین کنیم؟ مثلاً بگوییم که در فلان موضوعات راست می گوییم و در بهمان موضوعات دروغ می گوییم و در بقیه موارد سکوت می کنیم؛ و یا در فلان موارد گذشت می کنیم و در موارد مشخص دیگر کوتاه نمی آییم. آیا می توانیم تفکری را پشت رفتارهایمان قرار دهیم طوریکه اخلاقمان با نظمی فکری همراه شود. به نظرم می رسد که در جامعه ما که قرن ها در آن اخلاق، اخلاق می کنند کاری جز پند و موعظه صورت نگرفته است و چیزی به نام فلسفه اخلاق نداشته ایم.
اگر دقت کنیم می بینیم که ما به طور ناخودآگاه برای انجام کارهای اخلاقی از یک طرف معمولاً فقط کارهایی می کنیم که نفعی به ما برسد ولی وقتی انجام همان کارها را از دیگران می بینیم، آن را غیر اخلاقی می دانیم. از طرف دیگر معتقد به فضایلی هستیم که ظاهراً فایده ایی از مقید بودن به آنها نمی بینیم اما انجام آنها را از اخلاقیات می دانیم. از این رو می توان گفت که برای بسیاری، انگیزه انجام و یا ترک اعمال سود و فایده است (اخلاق فایده محور) طوریکه اگر نتیجه خوب آن برای خود ( و نه دیگران ) باشد دنبال می شود و انگیزه انجام و یا ترک بعضی اعمال صرفاً درونی و یا از روی وجدان است ( اخلاق فضیلت محور)، ولی چندان پیروی نمی شود. می خواهم بگویم که در جامعه ما نه اخلاق فایده محور مطلوبی (آنچنانکه کم و بیش در غرب دیده می شود) وجود دارد، چون غالباً فقط منافع فردی و نزدیکان لحاظ می شود و نه اخلاق فضیلت محور مطلوبی ( آنچنانکه در سنت ما بوده است) وجود دارد، چون کمتر کاری است که فقط بخاطر آنکه فی نفسه خوب یا بد باشد انجام می دهیم و یا ترک می کنیم. این یک حالت تعلیق است که در اخلاق جامعه رخ داده است.
حال برای برای برون رفتن از این تعلیق، آیا درست است که انجام تمام کارها را بر اساس یکی از این 2 تقریب (فایده محوری و فضیلت محوری) تنظیم کنیم؟ با توجه به آنکه برای ما نتیجه اعمال مهم است آیا می توان انجام همه کارها را بر اساس تقریب فایده محوری تنظیم کرد؟ آیا می توان انجام و یا ترک برخی از اعمال را بر اساس اخلاق فایده محور جمعی (ترجیح منافع دیگران بر خود) تنظیم کرد و برخی از اعمال را بر اساس اخلاق فضیلت محور تنظیم کرد؟ به نظر من پاسخ مثبت به سؤال دوم می تواند راه حلی برای حل مسأله تعلیق یاد شده باشد؛ به این صورت که برای آن دسته از اعمالی که انجام و یا ترک آنها بر منافع دیگران اثر دارد، اخلاق فایده گرای جمعی را پیشه کنیم و برای آن دسته از اعمال که جنبه فردی دارد و حداقل بر روی منافع دیگران اثر مستقیم نمی گذارد، اخلاق فضیلت مدار را پیشه کنیم. اولی منجر به بها دادن به نتیجه و نفع اعمال از مسیر حفظ منافع دیگران می شود و دومی منجر به بها دادن به وجدان و انگیزه های درون فردی می شود.